Wednesday, March 21, 2018

नेपाली उखान टुक्का भाग 3


 

नेपाली उखान टुक्‍का भाग ५

 

तल क्रम संख्‍या दिई केही नेपाली उखान टुक्‍का र अंग्रेजीमा तिनको समान अर्थ दिईएका छन्।

 

१. मूर्खलाई सय कोर्रा बुद्धिमानलाई एक कुरा।

-  A word to the wise is enough.

२. मौन सम्मत्ति लक्षणम्।

-  Silence means consent.

३. राम्रो बैठान आधा बैठान।

-  Well begun is half done.

४. लोहाको बैरी लोहा।

-  Diamond cuts diamond.

५. लङ्‍का मार्ने हनुमान जस पाउने डेंढू।

-  One sows another reaps.

 

६. सास छउन्जेल आश।

-  While there is life, there is hope.

७. सन्तोषी सदा सुखी।

-  Content is happiness.

८. सितैको धन फुपूको श्राद्ध।

-  Evil got evil spent.

९. सुनलाई खोल हाल्नु पर्दैन।

-  A fair face needs no paint.

१०. संगतले मानिस चिनिन्छ।

-  A man is known by the company he keeps.

 

११. हतपतको काम लतपत ।

-   Haste makes waste.

१२. हात्तीको मुखमा जीरा।

-   A drop of water in the ocean.

१३. हुने विरुवाको चिल्लो पात नहुने विरुवाको फुस्रो पात।

-  Childhood shows the man as morning shows the day.

 -  Coming events cast their shadows before.

१४. नाकमुनि कन्दनि।

 १५. कि लायो सुनको बाला कि गयो … … … को छाला।

 

१६. कि भयो अमरावतीको राज कि भयो चपरीमुनिको वास।

 १७. आए बौको गए साहुको।

 १८. आम्दानी चारानाको खर्च बारानाको।

 १९. लोभले लाभ, लाभले विलाप।

 २०. बुढेसकालमा पाटीको वास।

 

२१. साउँको भन्दा ब्याजको माया।

 २२. ससुरालीको धनमा नामर्दको रजाईं।

 २३. बूढी मर्‍यो काल पल्क्यो।

 २४. कुकुरलाई मासु पैंचो।

 २५. कुकुरलाई घ्यू नपचेको।

 

२६. दशा भनेको बाजा बजाएर आउँदैन।

 २७. धेरै खाए मल थोरै खाए बल।

 २८. औषधी र उपदेश मीठो हुन्‍नँ।

 २९. जति भान्छे त्यति खिचडी।

 ३०. अनिकालमा बीउ जोगाउनु हुलमुलमा जीउ जोगाउनु।

 

३१. जुन थालमा खायो त्यही थालमा हग्छ।

 ३२. सोर्‍है साला सत्र।

 ३३. स्याल कराउनु कुखरा हराउनु।

 ३४. बाख्राको चाकमा किरा परेको।

 ३५. कसाईंको अगाडि बाख्रा रोएको।

 

३६. खसी जोख्‍नु सय चोटि मान्छे जोख्‍नु एक चोटि।

 ३७. हुने हार दैव नटार।

 ३८. कांही नभएको जात्रा हाँडी गाउँमा।

 ३९. ठाउँ न ठहर बूढीको रहर।

 ४०. कपाल दुखेको औषधी नाइटोमा लाई।

 

४१. काम पाईनस् बुहारी पाडाको ढाड कन्याई दे।

 ४२. गाँसी गुँसी एकै नासी।

 ४३. कोढीको जीउ प्यारो अपुताको धन प्यारो।

 ४४. खर्च न बर्च तीर्थ जानु पर्छ

 सपनतीर्थ जाँदाखेरी चुरोट खानुपर्छ।

 ४५. डिङ्‍गाको सरापले हात्ती मर्दैन।

 

४६. कताको जिली कताको गाँठी।

 ४७. वल्लो घाट न पल्लो तीर

 वारि खाल्डो पारि भीर।

 ४८. नपाउनेले केरा पायो बोक्रा समेत चपायो।

 ४९. पापा पनि चिची पनि।

 ५०. जति कालो उति मेरै बौको सालो।

 

५१. जान्‍नेलाई श्रीखण्‍ड नजान्‍नेलाई खुर्पा बींड।

 ५२. जसको शक्ति उसको भक्ति।

 ५३. धोबीलाई हतार हुँदैमा घाम लाग्दैन।

 ५४. जसले जान्यो उसले तान्यो।

 ५५. नबिराउनु नडराउनु ।

 

५६. आई लाग्ने माथि जाई लाग्नु।

 ५७. जसको बाँदर उसैले नचाउँछ।

 ५८. घैया रोपेर धान फल्दैन।

 ५९. हलो जोत्दैमा गोरू ब्याउँदैन।

 ६०. शिवजीलाई धतुरोले लाग्दैन।

 

६१. काम न काजको दुश्मन अनाजको।

 ६२. काग बस्नु हाँगा भाँचिनु।

 ६३. हावा नचली पात हल्लिंदैन।

 ६४. एउटा पोईको दुईटा जोई ख्वाउने बेलामा कोही न कोही।

 ६५. तरुनी छउन्जेल सयवटा पोई मर्ने बेला कोही न कोही।

------------------------------   ----------------------------------     -----------------------------------------------

 

१. नहुनु मामा भन्दा कानो मामा निको।

- Half a loaf is better than no loaf.

 - Something is better than nothing.

२. नाच्न जान्दैन आँगन टेढो।

- A bad carpenter quarrels with his tools.

३. पापको धन प्रायश्‍चित।

- Ill-got; Ill-Spent.

४. बाठो लड्छ तीन बल्ड्याङ् लाटो लड्छ एक बल्ड्याङ्।

- Too much cunning overreaches itself.

५. बाँदरको हातमा नरिवल।

- Casting pearl before swine.

 

६. साउनमा आँखा फुटेको गोरूले बार्‍है महिना हरियो देख्‍छ।

- Everything looks yellow to a jaundiced eye.

७. भन्‍ने बित्तिकै सबै कुरा हुँदैन।

- Rome was not built in a day.

८. भालुलाई पुराण सुनाएर के हुन्छ।

- Crying in wilderness.

९. रातभरी करायो दक्षिणा हरायो।

- Crying in wilderness.

१०. भेंडा भेंडासित बाख्रा बाख्रासित।

- Birds of feather flock together.

 

११. म ताक्छु मुढो, बन्चरो ताक्छ घुँडो।

- Man proposes God disposes.

१२. मच्चियो मच्चियो थच्चियो।

- Much cry and little wool.

१३. मनको लड्‍डु घ्यूसित खानु।

- Building castle in the air.

१४. मरेको बाघको जुँगा उखेल्नु।

- Flogging a dead horse.

१५. माग्नेलाई तातो भात।

- Beggars must not be choosers.

 

१६. मीठो कुराले पेट भर्दैन।

- Fair words butter no parsnips.

१७. मुखमा रामराम बगलीमा छुरा।

- A honey tongue a heart of gall.

१८. केटाकेटी आए गुलेली खेलाए मट्‍याङ्‍ग्राको सत्यानाश।

 १९. साँढेको जुधाई बाच्छाको मिचाई।

 २०. ओरालो लागेको गाईलाई मृगले पनि लखेट्‍छ।

 

२१. भण्‍डारीले भन्दियो, गोतामेले गोद दियो।

 २२. काम गर्ने कालु मकै खाने भालु।

 २३. मनको लड्‍डु घ्यूसँग खानु।

 २४. काम गर्ने कालु जस पाउने ढेँडु।

 २५. चिप्लो न चाप्लो त्यसै दुख्‍छ थाप्लो।

 

२६. उही नाम्लो उही कुम्लो।

 २७. ढुंगाको भर माटो, माटोको भर ढुंगा।

 २८. कुसाइतमा पञ्‍चेबाजा।

 २९. फलामले फलाम काट्‍छ।

 ३०. केटी हेर्नै नपर्ने केटो बोल्नै नपर्ने।

 

३१. हिंडने गोरूले चुटाई खान्छ।

 ३२. ले ले बाबु गुलेली मारिदिउँला जुरेली।

 ३३. काम साँचे आफूलाई खान साँचे अरूलाई।

 ३४. आँखाको तिरिमिरि … … को झ्याईं।

 ३५. घर्तीको अर्ती सुन्‍नु।

 

३६. आगो ताप्नु मुढाको कुरा सुन्‍नु बुढाको।

 ३७. बाघ बूढा स्याल तन्‍नेरी।

 ३८. बूढा मरे भाका सरे।

----------------------   --------------------------  -  ---------------------------------------------------

 

नेपाली उखान टुक्‍का भाग ३


तल क्रम संख्‍या दिई केही नेपाली उखान टुक्‍का र अंग्रेजीमा तिनको समान अर्थ दिईएका छन्।



१.  छुच्चाको धन लुच्चाले खान्छ।
- Penny wise pound foolish.
२. छोरो पाउनु कैले कैले भोटो सिउनु ऐले।
- Counting the chickens before they are hatched.
३. जति भाँडो उति चुबुर्को।
- Many minds many thoughts.
४. जस्तालाई तस्तै ढिंडालाई निस्तै।
- Tit for tat.
५. जस्तो काम उस्तै माम।
- As you sow, so you reap.
६. जस्तो रोप्यो उस्तै फल्छ।
- As you sow, so you reap.
७. जस्तो देश उस्तै भेष।
- While in Rome, do as the Romans do.
८. लंगडाको देशमा खुट्‍टा खुम्च्याउनु।
- While in Rome, do as the Romans do.
९. जसको शक्ति उसको भक्ति।
- Might is right.
१०. जसरी आयो त्यसरी गयो।
- Easy come, easy go.
११. जिब्रो चिप्लो मन भने कालो।
- A wolf in lamb’s clothing.
१२. दु:ख कहिल्यै एक्लै आउँदैन।
- Adversity never comes alone.
१३. दु:ख विना सुख हुँदैन।
- No pain no gains.
१४. धेरै खाए घिउ पनि तीतो हुन्छ।
- Too much of anything is bad.
१५. धेरै जोगी मठ उजाड।
- Too many cooks spoil the broth.
१६. नपत्याउने खोलाले बगाउँछ।
- Still water runs deep.
१७. नमच्चिने पीङको सय झड्का।
- An empty vessel sounds much.
१८. रित्तो गाग्री छचल्किन्छ।
- An empty vessel sounds much.
१९. भेंडाको खोलमा ब्वाँसो।
- A wolf in lamb’s clothing.
२०. वल्लो घरको नरे पल्लो घरमा सरे।
२१. चोरलाई चौतारो साधूलाई सुली।
२२. एक कान दुई कान मैदान।
२३. एउटा घिउ बेचुवा अर्को तरवार बेचुवा।
२४. बत्ती मुनि अँध्यारो।
२५. नमच्चिने पीडको सय झड्का।
२६. झिंगाको डिंगाले हात्ती मर्दैन।
२७. एक कानले सुन्यो अर्को कानले उडायो।
२८. आँखा नदेख्‍ने नेत्रलाल कान नसुन्‍ने कर्णकान्त।
२९. नानी भन्दा आची ठूलो।
३०. भ्वाड् भन्दा स्वाङ् ठुलो।
३१. उत्ताउली गाईलाई बाघले खाई।
३२. भन्दाखेरी छ गन्दाखेरी सात।
३३. तै रानी मै रानी कुवाको पानी को खानी।
३४. एउटा सियो चोर अर्को फाली चोर।
३५. सर्पको खुट्‍टा सर्पले देख्‍छ।
३६. थुतुनो र मुतुनो जोगाएर राख्‍नु।
३७. जो निर्धन उसैको नाम धनप्रसाद।
३८. खाइछाड कि लाइछाड मरेपछि लम्पसार।
३९. तित्राको मुखै वैरी।
४०. नयाँ दुलही चुरा धेरै बजाउँछिन्।
४१. धान खाने मुसा चोट पाउने भ्यागुतो।
४२. काग भन्दा कोईली चंख।
४३. बोल्नेको पीठो बिक्छ, नबोल्नेको चामल बिक्दैन।
४४. आच्छ्युँ खाएँ बाच्छ्यूँ खाएँ झुसे बारूलो।
४५. भाड्‍राको टोपीलाई गुँयलाको फूल।
४६. माग्नेलाई तातो भात।
४७. मामाको घोडा मेरो हि हि।
४८. जंगलमा मड्‍गल।
४९. काम कुरो एकातिर कुम्लो बोकी ठिमीतिर।
५०. सर्प पनि मरोस् लट्‍ठी पनि नभाँचियोस्।
५१. कुचोले बढार्नु पर्ने कसिङ्‍गर हावाले उडायो।
५२. बाख्रा पुच्छर काट्‍यो बोकालाई सजिलो।
५३. भेंडा भेंडाको हूलमा बाख्रा बाख्राको हूलमा।
५४. दिउँ आफू नाङ्‍गो नदिउँ माग्नेको मुख बाङ्‍गो।
५५. माग्नेको मुख बाङ्‍गो।
५६. चोरको हजार दाउ।
५७. हग्नेलाई भन्दा देख्‍नेलाई लाज।
५८. जो अगुवा उही बाटो हगुवा।
५९. नयाँ जोगी खरानी धेरै घस्छ।
६०. कुमाईंको घुमाई, जैसीको जाल
कायस्थको लेखा, आसामीको काल।
६१. जसको डम्फू उसकै ताल।
६२. निभ्न लागेको बत्ती चहकिलो बल्छ।
६३. मर्नु भन्दा अगाडि आङ् तन्काउनु।
६४. जति सुमसुम्यायो उति … … … साँगुरो।
६५. जसको बिहे उसैलाई देख्‍न नदे।
६६. बाघको छालामा स्यालको रजाईं।
६७. राजाको धन जान्छ भँडारेको पेट पोल्छ।
६८. सरकारी काम कहिले जाला घाम।
६९. सूर्य अस्त चन्द्र मस्त।
७०. उही नाम्लो उही कुम्लो।
७१. कागलाई बेल पाक्यो हर्ष न विस्मात्।
७२‌ धन देख्‍दा महादेवको तीन नेत्र।
७३. औंला दिंदा डुँडुल्ना निल्छ।
७४. घिउ केमा पोख्‍यो दालमा।
७५. जस्तो जस्तो पण्डित उस्तो उस्तो स्वाहा।
७६. लुटको धन फुपूको श्राद्ध।
७७. लोभीको धन छट्‍टुले खान्छ।
७८. अड्को पड्को तेलको धूप।
७९. घरै पिंडालु वनै पिंडालु
ससुराली जाँदा बार्‍ह हातको पिंडालु।
८०. कुन्ताको महादेव खरानी घसेको।
८१. कुकुरलाई लुतो।
८२. हाँसको चाल न बकुल्लाको चाल।
८३. माछो माछो भ्यागुतो।
८४. आलु खाएर पेडाको धाक।
८५. धाक भन्दा धक्‍कू ठूलो हिंडन लागे खुट्‍टा लुलो।
८६. बेला न कुबेला बजि नयला।
८७. अन्धाको सहारा लङ्‍गडा।
८८. लगनको बेला हगन।
८९. सुनारको सय चोट लोहारको एक चोट।
९०. जोगीको घरमा सन्यासी पाहुना।
९१. हात्तीको मुखमा जीरा।
९२. सानो छउन्जेल मर्ला भन्‍ने पीर ठूलो भएपछि मार्ला भन्‍ने पीर।
९३. आमाबाबुको मन छोराछोरीमाथि छोराछोरीको मन ढुंगामुढा माथि।
९४. सूर्यको अगाडि बत्ती।
९५. आउँछ समय पर्खंदैन, बग्छ खोलो फर्कंदैन।
९६. खुट्‍टा भए जुत्ता हजार।
९७. हात्ती लम्कनु घोडा चम्कनु।
९८. कुरो र कुलो जता लग्यो उतै लाग्छ।
९९. खाने पिउने रामे चोट पाउने चामे।
१००. खोला र माया तलतिरै बग्छ।
१०१. नामर्दलाई लुतो।
१०२. अजिङ्‍गरको आहारा दैवले पुर्‍याउँछ।
१०३. भैंसीलाई सिङको भारी हुँदैन।
१०४. गुरू गुँढ चेला चिनी।
१०५. मुसाको छोरा दरबारमा।
१०६. बाउभन्दा छोरा जान्‍ने खुकुरीभन्दा कर्द लाग्ने।
१०७. आँ गर्दा अलङ्‍कार बुझ्ने।
१०८‌. जस्तो आफू उस्तै च्यापू।
१०९. हगेपछि दैलो देख्छ।
११०. जति नङ्‍रा उति दार्‍हा।
१११. मर्नु भन्दा बौलाउनु निको।
११२. जहाँ गार्‍हो उही सार्‍हो।

Tuesday, March 6, 2018

कबि तुलसी दिवस


अक्षरहरु त बीऊ हुन् तिमी यिनलाई छर  !

कोदालीले धर्तीको पाना सम्याउन परे !!

-------- कबि तुलसी दिवस

  मैले  कक्षा १० मा पढ्दै गरेको "अक्षरहरु" कवितालाई नेपाली गुरुले धेरै व्याख्या गर्नुभयो ।  सानो छदा  धेरै सुनेको नाम, ठुलो हुँदा धेरै पढेको नाम अनि  लेख्न शुभारम्भ गर्दा  उहाँ  जस्तै बन्छु भन्ने चाहनाको नाम हो - श्रदेय कबि तुलसी दिवस !

 पछि त्रिचन्द्र कलेजमा  आई.एस्सी पढ्दा उहाँसंग चिनाजानी भयो । उहाँले मलाइ साहित्य प्रेरणाको निम्ति धेरै पाठ सिकाउनुभयो ।

धेरै माया गर्नुभयो र माया भित्र  धेरै गाली पनि । सायद मैले उहाँलाई नभेटेको भए दीपक त्रिपाठीबाट यात्री हुदिनथे होला ।

 मैले उहालाई नेपाली साहित्यको कविता क्षेत्रमा सुन्दर र सरल भाषामा, राम्रो र मिठो शैलीमा बिम्ब र प्रतीकहरुको उत्कृष्ट समायोजन र प्रस्तुति अनि निर्भिक र स्पष्टका साथ कविता अभिव्यक्त गर्ने विशिष्ट मानक ( खुबी) भएको कविको रुपमा चिनेको छु । मलाई लाग्छ , मैले उहाँको "तुलसी दिवसका कबिता " पुस्तकलाई दश पटक भन्दा कम  पढेको छैन ।

 उहाकै  संयोजकत्वमा र मेरो जिम्मेवारीमा  त्रि-चन्द्र कलेजमा बि.स. २०५३ मा  ऐतिहासिक कबि सम्मेलन सम्पन्न भएको थियो ।

 उहाँको प्रेरणा मलाइ  अटुट रुपमा मिलिरहोस ।

आज परेको उहाँको शुभजन्मोत्सवको  उपलक्ष्यमा सुस्वास्थ्य, दीर्घायु, सुख शान्ति, उन्नति सम्वृद्धि, अटल सौभाग्य तथा थप कीर्तिमय जीवनका लागि मङ्गलमय शुभकामना अर्पित गर्दछु  ।

कवि तुलसी दिवस व्यक्ति र बिचार

कवि तुलसी दिवस व्यक्ति र बिचार

- बसन्त श्रेष्ठ

"हुल हुलमा बाँडिएर सडकमा कुद्ने
यी आवाजका भुई कुहिरोहरु
आकाशको कुन अज्ञात कुन दिशा तिर घुंडा माथि उडिरहेछन
ध्यानमग्न भै फेरी पनि आफ्नो कोठामा सोचिरहेछु
एकता, स्थिरता र मेल मिलापको बिषयमा
सहमति,शान्ति र संविधानको बिषयमा
यसरि सोच्दा सोच्दै आफ्नै आवाज पनि फुत्त निस्केर
आवाजहरुकै बाढीमा मिसिएर बगेको देखिरहेछु
र स्वयम्
म पनि आवाजहीन आवाज भएर बगिरहेछु |"
( आवाज, नदि र म )

म सानो छदाँ धेरै सुनेको नाम, ठुलो हुँदा धेरै पढेको नाम अनि लेख्न थाले पछी उ जस्तै बन्छु भन्ने चाहनाको नाम हो - कबि तुलसी दिवस

नेपाली साहित्यको कविता क्षेत्रमा सुन्दर र सरल भाषामा, राम्रो र मिठो शैलीमा अनि निर्भिक र स्पष्टका साथ कविता अभिव्यक्त गर्ने विशिष्ट मानक ( खुबी) भएका कविको नाम हो - तुलसी दिवस

नेपाली साहित्यको भाषालाई लोक भाषा संग सम्बन्ध गराउन र लोक संस्कृति लाई आम जन जीबन संग सम्बन्ध गराउनको लागि अथक र निरन्तर प्रयासरत रहने लोक सांस्कृतिक यात्रीको नाम हो - तुलसी दिवस

जिन्दगी रंगीन सपनाहरुको समुह मात्र होइन | काँडा हरु छन् दुख कष्ट हरु छन् | यथार्थ स्वीकार गरेको खण्डमा जिन्दगी सन्तोष संग भोग्न र अघि बढ्न सकिन्छ भन्ने जिन्दगी प्रति यो मान्यता राख्नु हुने कबि तुलसी दिवसको जन्म कोशी अंचलको धनकुटा बजारमा सन् १९४१ मा भएको हो | बुबा मह प्रसाद जोशी र मुमा चण्डिका जोशीको पहिलो सन्तानको रुपमा तुलसी रोप्ने दिन जन्म भएको कारणले वहाको जन्मको नाम तुलसी प्रसाद जोशी राखिएको हो | तर जिन्दगी लाई परिभाषित गर्दा वहाँ भन्ने गर्नु हुन्छ जिन्दगी जसरि बाचिन्छ त्यो बढी रहेछ, सोच्नु भन्दा भोग्नु बढी रहेछ, सोचेको भन्दा नसोचेको, भोगेको भन्दा बढी नभोगेको, खोजेको भन्दा नखोजेको, योजना भन्दा योजना भित्र नपरेको बढी देखिन्छ जिन्दगी | जस्तै प्रतिकुल परिस्थितिमा पनि जीबनलाई उत्सब र दिवसको रुपमा भोग्ने लक्ष्य लाई आत्मसात गर्नु हुने कबि दिवसले आफ्नो नाममा पनि दिवस थप्नुभै तुलसी दिवसको नाम बाट नेपाली साहित्यिक तथा सांस्कृतिक क्षेत्र बाट देश / बिदेशमा प्रख्यात बन्न पुग्नु भयो |

त्रिभुबन बिश्व बिद्यालय बाट सन् १९७० मा एम ए गर्नु भएका वहाले सन् १९७४ र १९७८ मा लोक संस्कृति बिषयमा अमेरिकाको इष्ट वेस्ट सेन्टर, हवाई राज्य बाट र सन् १९७६/१९७७ र १९९६ मा जापानको टोकियो बिश्व बिद्यालय बाट लोक साहित्य र संस्कृति सम्बन्धमा उच्च क्षिक्षा हासिल गर्नु भएको हो | त्यसरी नै वहाँले गाकुसुमन बिश्व बिद्यालय टोकियो जापान बाट लोक बार्ता शास्त्रमा पोष्ट ग्राजुएट डिप्लोमाको शिक्षा पनि हासिल गर्नु भएको छ |

एक्काइस बर्षको कलिलो उमेरमा नै धनकुटा बजारमा धनकुटा सांस्कृतिक प्रतिष्ठानको स्थापना गरि संस्थापक अध्यक्ष बन्न पुग्नु भएका कबि दिवसले चौबिस बर्षको उमेर देखि नै धनकुटा कलेज, त्रि चन्द्र कलेज, पद्मकन्या कलेज र त्रिभुबन बिश्व बिद्यालयमा लोक साहित्य सम्बन्धि प्राध्यापन शुरु गरिसक्नु भएको थियो |

कविता उत्कृष्ट बन्नको लागि बिषयको पकड, बिम्बहरुको उत्कृष्ट समायोजन र प्रस्तुति हुनुपर्छ | त्यस्तै मानवीय समबेदना र अनुभूतिलाई प्राथमिकता दिइएर मात्र दर्शन र बिचारमा बिबिधता ल्याइयो भने कविता राम्रो र उत्कृष्ट बन्छ भन्नु हुने कबि दिवसको "हिर्दयको बालक" भन्ने कविता सन् १९६२ मा रचना साहित्यिक पत्रिकाको पहिलो अंकमा पहिलो पृष्ठमा प्रकाशित भएपछी वहांको साहित्यिक लोकप्रियता र चर्चाले शिखर चुमेको थियो | साहित्य र लोक संस्कृतिमा दिनु भएको वहाँको ठुलो देन ले गर्दा नै वहाँ नेपालको साहित्यीक गरिमामय संस्था नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा २९ बर्षको उमेरमा नै सदश्य मनोनित भै प्राज्ञ बन्न सफल हुनुभएको थियो | वहाको नेपाली साहित्य र लोकबार्ता संस्कृति प्रतिको अध्ययन, अन्वेषण र आफ्नो कार्य कुशलता ले गर्दा वहाँ नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको सन् १९७४ देखि १९७८ सम्म दुई पटक सदश्य र १९९६ देखि आजीवन सदश्यमा मनोनित हुनु भएको हो | वहाँका कविता, लेख र लोक संस्कृति सम्बन्धी थुप्रै लेख र पुस्तकहरु प्रकाशित र आनुबादित पनि भएका छन् | तर समयको अभावको कारणले सबै उल्लेख गर्न असमर्थ भएकोले यहाँ केहि मात्र उल्लेख गर्न चाहन्छु | वहाँका प्रकाशित कृतिहरुमा १९७५ मा "नेपाली लोक कथा", १९७६ मा "नेपाली लोक कथा केहि अध्ययन", १९७८ मा " धिमाल प्रदर्शनकारी लोक संस्कृति", १९८३ मा धिमाल लोक धर्म र संस्कृति, १९८४ मा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान बाट प्रकाशित "तुलसी दिवसका कविता", १९९२ मा भारतबाट अंग्रेजीमा Folk tales from Nepal र १९९७ मा भारतीय प्रकाशन न्यू देल्ही बाट "तुलसी दिवसकि कबिताएँ" प्रकाशित भएका छन् | त्यसको साथै वहाँका थुप्रै लेख रचना र कविताहरु बिभिन्न देशका प्रतिनिधि मुलुकहरु बाट २५ वटा अन्तराष्ट्रिय भाषामा अनुवादित भै प्रकाशित भएका छन् | वहांले प्रज्ञा प्रतिष्ठान बाट प्रकाशन भएको seven poets कृतिको सम्पादन पनि गर्नु भएकोछ |

अक्सफोर्ड बिश्व बिध्यालयका John Stall worthy ले भनेका छन् " A poem is a composition written for performance by the human voice". त्यसरीनै कबि तुलसी दिवस ले अब को कविताले मुलत स्वरबद्ध / तरंगित र दृष्यांकन (vocal / vibrant र visualize) भएको हुनु पर्ने तर्फ औंल्याउदै भन्नु हुन्छ "अब को कविता लिपिबद्ध मात्र नभएर ध्वनिमा उचारित भएर ध्वनिमा मन्त्रोचारण झैं तरँग बनेर कानमा ठोकिन आईपुग्नुपर्छ | कविताले तरँग उत्पादन गर्नु पर्छ" |

हिंउ ओढेर पर्बत हिमालय भएको छु
हिंउ फुकालेर हिमालय फेरी पर्बत भएको छुं
मेरो हिमालय हुनु र पर्बत हुनु
केवल हिउँ ओढ्नु र हिउँ फुकाल्नु मात्र भएको छ |
यसरि कहिले पर्बत र कहिले हिमालय भएर
अचेल किन हो म धेरै जसो कवितामा
कहिले हिमालय र कहिले पर्बत
बढी सोच्न थालेको छुं | ( कविता - हिउँ र पर्बत)

"साहित्यको जीबन र समाज संग घनिष्ठ सम्बन्ध रहन्छ | साहित्यले समाजको परम्पराको निर्बाह भन्दा परम्परा लाई अगाडी बढाउने काम मात्र गर्दैन परम्परा तोडेर नया आयाम, नया क्षितिज र नया क्षेत्रको उद्घाटन गर्ने बढी काम गर्दछ | यदि त्यसो गरेन भने साहित्य पछाडी पर्दछ |" भनेर आफ्नो बिचार राख्नु हुने कबि दिवस १९८२ मा सिर्जनशिल लेखक समाजको संस्थापक अध्यक्ष, १९८७ देखि १९९१ सम्म भारत को सांस्कृतिक काउन्सिलर, १९९५ मा नेपाली लोकबार्ता तथा संस्कृति समाजको संस्थापक अध्यक्ष, १९९९मा International committee of world congress of Poets, USA अमेरिका को सदश्य, १९९९मा फिनल्याण्डको दुताबासमा संस्कृति सल्लाहकार, २००५ मा नेपाली लोक साहित्य तथा लोकजीबन आयोजनाका सभापति तथा कार्यकारी निर्देशक अनी २०१२ मा राष्ट्रिय मानब जीबन संग्राहलयमा सलाहकार बनेर आफ्नो कार्यकुशलता र कार्यक्षमता प्रदर्शन गरि सक्नु भएको छ | जापान, कोरिया आदिका बिश्व बिद्यालयमा भिजिटिंग प्रोफेसर रही सक्नु भएका उहाँ प्रष्ट तथा निर्भिक बक्ताको रुपमा पनि परिचित हुनुहुन्छ |
त्यसरी नै वहाँले नेपालको बिभिन्न भूभागमा रहेका बिभिन्न जात जातिका जस्तै धिमाल, गोपाली, गान्धर्ब, थारु, दनुवार, आठपहरिया र मेचे जातिका रहन सहन र उनका जन जीबन माथि बनेको दृश्य चित्र ( documentary) को लेखन तथा निर्देशन गरेर प्रचार प्रसार पनि गर्नु भएको छ |

श्रष्टा र सिर्जनाको सम्बन्धमा कबि दिवस भन्नु हुन्छ "श्रष्टा लाई हेर्ने दृष्टिकोण अब फेरिनु पर्छ | श्रष्टा संधै असहाय र सहानुभूतिको पात्र मात्र बन्न सक्दैन | श्रष्टा अँधेरो मै बिउझन्छन् श्रष्टा ब्युँझन लाई भाले बासिरहनु पर्दैन | श्रष्टाले समाजलाई चेतनाको प्रबाह गर्ने गर्दछ | जति हामी सिर्जना लाई महत्व दिन्छौ त्यति नै हामीले श्रष्टा लाई पनि महत्व दिनु पर्दछ | श्रष्टा जीवित सास्कृतिक सम्पदा हुन् | श्रष्टा लाई संरक्षण गरिएन भने सिर्जना नै हुदैन |"

जीबनमा थुप्रै राष्ट्रिय तथा अन्तराष्ट्रिय सम्मान, पुरस्कार र विभूषणबाट सुशोभन भैसक्नु भएका कबि तुलसी दिवस यसै बर्षको गत मार्च महिनामा भारतको अन्तराष्ट्रिय साहित्यिक पुरस्कारको रुपमा "साहित्य शिरोमणि"को पद बाट विभूषित हुनुभएको छ | त्यसको लागि म वहाँ लाई हार्दिक बधाई ज्ञापन पनि गर्न चाहन्छु | वहाँले प्राप्त गर्नु भएका केहि महत्वपूर्ण पुरस्कारहरुको नाम लिनुपर्दा सन् १९६१ मा कवितामा उत्कृष्ट तथा सुबर्ण पदक, १९६२ मा लोकगीतमा स्वर्ण पदक, १९६४ मा लोक नृत्यमा सुबर्ण पदक, लोक संस्कृति साझा पुरस्कार, १९८३ मा सुप्रबल गोरखा दक्षिण बाहु पुरस्कार, १९८८ मा न्यु देल्ही, भारतमा दिनकर अन्तराष्ट्रिय साहित्य पुरस्कार, १९८९ मा मद्रास, भारतमा सर्बश्रेष्ठ अन्तराष्ट्रिय कबि पुरस्कार बाट पुरस्कृत, सम्मानित तथा विभूषित भैसक्नु भएको छ | त्यसरी नै सन् १९६८ साल देखि त्रिभुबन बिश्व बिद्यालयमा लोकगीत, लोकबाजा र लोक संगीत तथा नृत्य शिक्षाको औपचारिक रुपमा अध्ययनगर्नको लागि पाठ्यक्रममा समाबेश गराई अध्यापनको शुरुवात वहाँ ले नै गर्नु भएको हो | यसै बिषयको पढाई त्रिभुवन बिश्व विद्यालयको स्नातकोत्तर तहमा सन् १९७१ साल देखि शुरु भएको हो |

हिड्दा हिड्दै मोडमा
हिडेको बाटोनै मोडिए पछी
हिड्नेको पनि केहि लाग्दो रहेनछ|

तेर्सिदा तेर्सिदै तेर्सोमा
तेर्सिएको बाटोनै उक्ले पछी
तेर्सिनेको पनि केहि लाग्दो रहेनछ |

उक्लदा उक्लदै उकालोमा
उक्लेको बाटोनै ओर्लिए पछी
उक्लनेको पनि केहि लाग्दो रहेनछ |

ओर्लदा ओर्लदै फेरी
ओर्लेको बाटो नै उक्ले पछी
ओर्लनेको पनि केहि लाग्दो रहेनछ |

हिड्दा हिड्दै मोडमा
हिडेको बाटो नै मोडिए पछी
हिड्नेको पनि केहि लाग्दो रहेनछ |

यो सुन्दर कविता कबि तथा लोकसंस्कृतिका अन्वेषक तुलसी दिवसका हुन |

भर्जिनिया, अमेरिका
प्रकाशित मिति : प्रकाशन मिति : बिहीबार, 17 श्रावण, 2070

लेखकका अन्य रचनाहरु